Pierwsza zmarszczka nie oznacza, że skóra właśnie zaczęła się starzeć. Jest raczej widocznym efektem zmian, które od lat zachodzą w naskórku, skórze właściwej, tkance podskórnej i podporowych strukturach twarzy. Z biegiem lat komórki wolniej się odnawiają, fibroblasty stają się mniej aktywne, a uszkodzenia białek i materiału genetycznego stopniowo się kumulują.
Starzenie się skóry jest procesem naturalnym. Bez względu na to, co obiecują nam producenci kosmetyków, nie da się go zatrzymać. Możemy jednak wpływać na jego tempo, szczególnie w zakresie zmian wywołanych promieniowaniem UV, dymem tytoniowym, zanieczyszczeniami, niedoborem snu czy nieprawidłową pielęgnacją. Dlatego dwie osoby w tym samym wieku mogą mieć skórę o zupełnie innej strukturze, elastyczności i zdolności do regeneracji. Odpowiednio dobrana pielęgnacja nie cofnie czasu, ale będzie ograniczać kolejne uszkodzenia, wzmacniać barierę naskórkową, poprawiać nawilżenie i pobudzać część procesów naprawczych. Chcąc zrozumieć, jak działa, musimy najpierw przyjrzeć się temu, jak starzeje się skóra.
Jak przebiega starzenie się skóry?
Nasza skóra nie jest statyczną powłoką. To aktywny narząd, który pełni funkcje ochronne, immunologiczne, termoregulacyjne i sensoryczne. Jej sprawność zależy od współpracy wielu rodzajów komórek i prawidłowej komunikacji między naskórkiem, skórą właściwą, naczyniami krwionośnymi, mieszkami włosowymi i tkanką podskórną.
Wraz z wiekiem ten złożony układ stopniowo traci zdolność do utrzymywania równowagi.
Wolniejsza odnowa i starzenie komórkowe
Odnowa naskórka zwalnia, a warstwa rogowa słabiej zatrzymuje wodę i gorzej reagować na uszkodzenia. Zmniejsza się również liczba aktywnych fibroblastów, czyli komórek odpowiedzialnych za produkcję kolagenu, elastyny i glikozaminoglikanów.
Część dojrzałych komórek przechodzi w stan starzenia komórkowego. Nie dzielą się już prawidłowo, ale pozostają metabolicznie aktywne i mogą wydzielać mediatory zapalne oraz enzymy nasilające rozkład macierzy. W efekcie zmniejsza się synteza nowych włókien, a istniejące struktury są szybciej degradowane. Skóra stopniowo traci wytrzymałość, elastyczność i zdolność do sprawnej regeneracji.
Z wiekiem część komórek przestaje się dzielić, ale nadal pozostaje aktywna metabolicznie. Takie komórki nadal wydzielają mediatory stanu zapalnego i enzymy, które nasilają rozkład macierzy.
W efekcie zmniejsza się synteza nowych włókien, a istniejące struktury ulegają szybszej degradacji. Skóra stopniowo traci wytrzymałość, elastyczność i zdolność do sprawnej regeneracji.
Zmiany w strukturze skóry
Z wiekiem spłaszcza się połączenie skórno-naskórkowe, przez co maleje powierzchnia kontaktu między naskórkiem a skórą właściwą. Utrudnia to wymianę substancji odżywczych, osłabia mechaniczne zakotwiczenie obu warstw i zwiększa podatność skóry na urazy.
Zmienia się również mikrokrążenie i rozmieszczenie tkanki podskórnej. Stopniowy zanik części naczyń pogarsza zaopatrzenie tkanek w tlen i składniki odżywcze, natomiast przesunięcia i ubytek tkanki tłuszczowej wpływają na kontur twarzy. Oznaki starzenia nie wynikają więc wyłącznie z powstawania zmarszczek ani ze spadku ilości kolagenu.
Starzenie wewnątrzpochodne skóry – biologiczny upływ czasu
Starzenie wewnątrzpochodne, nazywane również chronologicznym, zachodzi niezależnie od opalania, sposobu pielęgnacji czy miejsca zamieszkania. Jest związane z naturalnym upływem czasu, uwarunkowaniami genetycznymi, zmianami hormonalnymi i stopniowym ograniczaniem zdolności komórek do naprawy.
Jednym z mechanizmów tego procesu jest kumulowanie się uszkodzeń DNA. Komórki posiadają systemy naprawcze, ale ich skuteczność nie jest nieograniczona. Z czasem narastają zaburzenia funkcjonowania mitochondriów, zmiany epigenetyczne i nieprawidłowości w syntezie białek. Skracają się również telomery, czyli zakończenia chromosomów, które chronią materiał genetyczny podczas podziałów komórkowych.
Wolniej odnawiający się naskórek staje się cieńszy, bardziej suchy i podatny na podrażnienia. Spada także aktywność fibroblastów, przez co zmniejsza się ilość kolagenu w skórze właściwej, a jego struktura staje się mniej uporządkowana. Osłabieniu ulega także produkcja substancji naturalnie wiążących wodę.
Skóra starzejąca się przede wszystkim chronologicznie jest zazwyczaj cienka, delikatna i stosunkowo gładka. Pojawiają się na niej drobne zmarszczki, suchość i stopniowa wiotkość. Obraz ten różni ją od skóry ulegającej intensywnemu fotouszkadzaniu. Na tej drugiej częściej widoczne są głębokie bruzdy, szorstkość i nierównomierna pigmentacja.
Wpływ hormonów na starzenie się skóry
Znaczącą rolę w starzeniu wewnątrzpochodnym odgrywają zmiany hormonalne. Szczególnie wyraźnie widać to w okresie okołomenopauzalnym, kiedy obniżenie poziomu estrogenów wpływa na funkcjonowanie komórek naskórka, fibroblastów, naczyń krwionośnych, gruczołów łojowych i komórek odpowiedzialnych za pigmentację.
Estrogeny uczestniczą w regulacji produkcji kolagenu, elastyny, kwasu hialuronowego i lipidów naskórkowych. Ich niedobór może prowadzić do szybszej utraty gęstości skóry, większej suchości, pogorszenia elastyczności i wolniejszego gojenia. Zmiany te nie wynikają wyłącznie z wieku metrykalnego. U części kobiet ich nasilenie jest wyraźnie powiązane z czasem, który upłynął od menopauzy.
Nie oznacza to jednak, że hormonalna terapia menopauzalna powinna być stosowana jako metoda poprawiania wyglądu cery. Decyzję o jej wdrożeniu podejmuje lekarz na podstawie ogólnego obrazu zdrowia, objawów i przeciwwskazań, a nie wyłącznie kondycji skóry.
Starzenie zewnątrzpochodne skóry i ekspozom
Starzenie zewnątrzpochodne jest skutkiem wieloletniego działania czynników środowiskowych i związanych ze stylem życia. Współcześnie opisuje się je za pomocą pojęcia ekspozomu skóry, obejmującego wszystkie ekspozycje, którym człowiek podlega od urodzenia, wraz z reakcją organizmu na ich działanie.
Do ekspozomu zaliczamy między innymi promieniowanie słoneczne, zanieczyszczenie powietrza, dym tytoniowy, warunki klimatyczne, sposób żywienia, niedobór snu, przewlekły stres i niektóre czynniki zawodowe. Każdy z nich może działać nieco inaczej, ale większość prowadzi do nasilenia stresu oksydacyjnego, przewlekłego mikrostanu zapalnego i uszkodzeń struktur komórkowych.
Wolne rodniki powstają w organizmie również fizjologicznie i uczestniczą w przekazywaniu sygnałów między komórkami. Problem zaczyna się wtedy, gdy ich produkcja przewyższa możliwości systemów antyoksydacyjnych. Nadmiar reaktywnych form tlenu uszkadza lipidy błon komórkowych, białka i DNA, a także aktywuje enzymy, które rozkładają kolagen i inne składniki podporowe skóry.
(Więcej o wolnych rodnikach i ich neutralizowaniu przeczytasz w artykule: Antyoksydanty w kosmetyce – czym są, jak działają i dlaczego skóra ich potrzebuje? )
Fotostarzenie – główny czynnik zewnętrzny
Najlepiej poznanym rodzajem starzenia zewnątrzpochodnego jest fotostarzenie. Powstaje ono pod wpływem przewlekłej ekspozycji na promieniowanie UVA i UVB.
Promieniowanie UVB działa głównie w obrębie naskórka. Odpowiada za rumień posłoneczny i bezpośrednie uszkodzenia DNA. Promieniowanie UVA przenika głębiej, docierając do skóry właściwej. Nasila produkcję reaktywnych form tlenu, aktywuje szlaki zapalne i zwiększa działanie enzymów degradujących kolagen.
W wyniku wieloletniej ekspozycji włókna kolagenowe ulegają fragmentacji, a układ włókien elastycznych staje się nieprawidłowy. Klinicznie fotostarzenie objawia się głębszymi zmarszczkami, nierówną powierzchnią skóry, rozszerzonymi naczyniami, przebarwieniami i żółtawym odcieniem.
Zmiany wywołane słońcem nakładają się na starzenie chronologiczne. W praktyce oba procesy zachodzą równolegle, jednak na obszarach regularnie odsłanianych, takich jak twarz, szyja, dekolt i dłonie, udział fotostarzenia jest szczególnie duży.
Dym tytoniowy, smog i pozostałe czynniki środowiskowe
Dym tytoniowy dostarcza wielu związków nasilających stres oksydacyjny i stan zapalny. Palenie wpływa również na mikrokrążenie, ogranicza dotlenienie tkanek i przyspiesza degradację włókien podporowych. Skóra osób palących częściej ma szary lub żółtawy koloryt, jest sucha, mniej elastyczna i wyraźniej pomarszczona.
Zanieczyszczenia powietrza, w tym pyły zawieszone, wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne i ozon, reagują ze składnikami warstwy ochronnej skóry, nasilają utlenianie lipidów i aktywują receptory związane z odpowiedzią zapalną. Część zanieczyszczeń działa jednocześnie z promieniowaniem UV, zwiększając skalę powstających uszkodzeń.
Na tempo zmian wpływają także przewlekły niedobór snu, stres i niewystarczająca regeneracja organizmu. Nie wywołują one jednej charakterystycznej zmiany histologicznej, ale mogą zaburzać gospodarkę hormonalną, funkcjonowanie bariery i kontrolę procesów zapalnych. Ich oddziaływanie zwykle kumuluje się z innymi elementami ekspozomu.
Jak starzenie się skóry zmienia jej wygląd i funkcje?
Zmiany zachodzące w naskórku, skórze właściwej i tkance podskórnej stopniowo wpływają zarówno na wygląd skóry, jak i na sposób jej funkcjonowania. Ich tempo zależy od wieku, predyspozycji genetycznych, gospodarki hormonalnej i wieloletniego działania czynników zewnętrznych.
Najczęściej obserwuje się:
- Suchość i większą szorstkość – osłabienie bariery naskórkowej i mniejsza ilość lipidów zwiększają utratę wody, przez co skóra staje się mniej gładka i bardziej podatna na uczucie ściągnięcia.
- Drobne linie i utrwalone zmarszczki – początkowo mogą być związane z odwodnieniem i pracą mięśni mimicznych. Z czasem pogłębiają się na skutek zmian w strukturze kolagenu, elastyny i macierzy zewnątrzkomórkowej.
- Spadek elastyczności i jędrności – mniejsza aktywność fibroblastów i degradacja włókien podporowych ograniczają zdolność skóry do powrotu do pierwotnego kształtu.
- Zmianę konturu twarzy – ubytek i przemieszczanie tkanki tłuszczowej, osłabienie więzadeł i przebudowa struktur kostnych wpływają na owal i proporcje twarzy.
- Nierówny koloryt i przebarwienia – wieloletnia ekspozycja na promieniowanie UV zaburza rozmieszczenie melaniny, dlatego mimo spadku liczby melanocytów pigmentacja może stać się bardziej nieregularna.
- Wolniejszą regenerację – zmniejszona aktywność komórek i słabsze mikrokrążenie wydłużają proces gojenia i odbudowy skóry po podrażnieniach i zabiegach.
- Większą podatność na podrażnienia i urazy – cieńsza skóra, osłabiona bariera i spłaszczenie połączenia skórno-naskórkowego zmniejszają jej odporność mechaniczną.
- Zmiany w funkcjach ochronnych – wraz z wiekiem słabnie odpowiedź immunologiczna skóry, zdolność termoregulacji i efektywność reakcji na czynniki środowiskowe.
Starzenie się skóry – więcej niż wiek
Starzenie się skóry nie jest pojedynczym zjawiskiem ani prostym skutkiem upływu czasu. To rezultat zmian zachodzących równocześnie w naskórku, skórze właściwej, mikrokrążeniu, tkance podskórnej i strukturach podporowych twarzy. Część z nich wynika z biologii, genów i gospodarki hormonalnej, inne są efektem wieloletniego działania promieniowania UV, zanieczyszczeń, dymu tytoniowego, stresu czy stylu życia.
Dlatego kondycji skóry nie da się oceniać wyłącznie na podstawie metryki. Znaczenie ma także jej historia, sposób pielęgnacji, ekspozycja na czynniki środowiskowe, stan zdrowia i zdolność organizmu do regeneracji. Widoczne oznaki starzenia są końcowym efektem procesów, które długo wcześniej rozwijają się na poziomie komórkowym i strukturalnym.
Nie wszystkie te zmiany można zatrzymać, ale na część z nich mamy realny wpływ. W kolejnym artykule przyjrzymy się temu, jak spowolnić starzenie się skóry za pomocą odpowiednio dobranej pielęgnacji.